Slaveni i Nijemci: Putovanje naših gena

Što njemačka genetska istraživanja otkrivaju o podrijetlu Europljana i širenju Slavena? Otkrivaju da je povijest Europe mnogo zamršenija nego što mislimo. Balkanska ruta pritom igra ključnu ulogu: ona je žila kucavica kroz koju su se naši geni kretali već 40.000 godina. FIlip Slavković govori o novim znanstvenim saznanjima iz Leipziga dok s Mariom Novakom, sa zagrebačkog Instituta za antropologiju, razgovaram o tome kako se uopće dolazi do takvih rezultata.

Tko su bili naši preci, gdje i kako su živjeli?

Jesmo li samo samo Slaveni ili Germani ili možda imamo primjese nekih drugih naroda?

Istraživanja jednako kao i mediji danas kažu da Europa, kao kontinent, nikada ne miruje. Genetske razmjene kao posljedica migracija su konstantne. I čini se, postoje oduvijek.

Genetičari su pronašli tragove različitih skupina koje su u različito vrijeme došle u Europu. Već prije 500.000 godina neandertalci su naselili velike dijelove Europe, dolazeći iz Afrike "balkanskom rutom". Istim stopama se kretao i homo sapiens, dakle, istom ovom rutom o kojoj smo pričali prije 10 godina kada su stigli migranti iz Sirije i koja je aktualna i danas.

S tim u vezi, Johannes Krause, jedan od vodećih stručnjaka u području antropološke genetike, zajedno s Thomasom Trappeom, objašnjava u svojo knjizi "Putovanje gena" kakvu je ulogu balkanska ruta igrala u posljednjih 40.000 godina. Njegovi zaključci pokazuju da bez imigranata koji su dolazili u Europu iz svih smjerova tijekom zadnjih tisućljeća, više puta donoseći inovacije sa sobom, naš kontinent bio bi nezamisliv.

Krenimo s opsežnim istraživanje pod rukovodstvom pomenutog Johannes Krause, direktoran Instituta Max Planck u Leipzigu. Znanstvenici su zaključili da je naseljavanje Slavena na području današnje Njemačke dovelo do mnogo većih promjena nego što se to do sada mislilo.

Više o samom istraživanju donosi Filip Slavković.

Kolega Filip Slavković se udubio u studiju o genetskim korjenima i rasprostranjenosti Slavena u Europi, pogotovo u današnjoj istočnoj Njemačkoj. Filipe, što su njemački znanstvenici utvrdili?

Majo, pažnja, škakljiva tema, neko bi mogao reći: istočni Nemci su zapravo Sloveni koji su došli iz današnje Belorusije i proširili se sve do Hrvatske tako da je Srbija u stvari Ukrajina a Nemačka je Rusija. Ovo sam Ti sad, malo ironično naravno, otprilike prepričao komentare koji će se pojaviti na našim društvenim mrežama kad većina ljudi kao i obično pročita samo naslov nekog teksta ili opis podkasta. Ali u suštini je reč o opsežnom istraživanju na kojem je više od pola decenije radilo desetine naučnika iz nekoliko evropskih zemalja pod rukovodstvom Instituta Maks Plank (Max Planck) za evolucionu antropologiju, smeštenog u Lajpcigu. Ukratko, zaista, naučnici su utvrdili da je naseljavanje slovenskih plemena po velikom delu Evrope u srednjem veku dovelo do mnogo većih promena u civilizacijskom smislu nego što se to do sada verovalo. A to je sve utvrđeno zahvaljujući genima.

Kako su znanstvenici uopće došli do gena iz Srednjeg vijeka?

To je u ovom slučaju zaista bilo teško jer su stari Sloveni tradicionalno spaljivali svoje mrtve tako da nije bilo mnogo ostataka koji se uglavnom koriste za arheološko-genetska istraživanja, kostiju ili zuba. Zato nisu mogli biti utvrđeni najraniji genetski koreni Slovena ali su iskopavanja bila moguća na lokacijama gde su Sloveni, pod uticajem drugih kultura sa kojima su se susretali, i sami počeli da kopaju grobove i tu sahranjuju preminule. Neke od tih grobnica otkrivene su u današnjoj Saksoniji-Anhaltu, istočnonemačkoj saveznoj zemlji, neke u Hrvatskoj a mnoge npr. u Češkoj. Naučnici su upoređivali i te najstarije ljudske ostatke sa genetskim materijalom iz posmrtnih ostataka kasnijih perioda u istom regionu kao i sa genima ljudi koji danas žive u istim oblastima a za koje se zna da su njihove porodice već duže vreme tu nastanjene. Ti su se onda rezultati još upoređivali sa drugim teritorijama na kojima žive Sloveni ili na kojima ih nije ni bilo.

I zaista je zaključeno da su današnji istočni Nijemci slavenskog podrijetla?

Ne baš tako ali delom – da. Utvrđeno je, najpre, ono što se i ranije znalo, da su se Sloveni od 6. veka selili na Zapad i Jug i to sa teritorije koje danas opisujemo kao južnu Belorusiju i severnu Ukrajinu. Do 5. veka i pada Zapadnog rimskog carstva slovenska plemena su dakle živela između reka Dnjestr i Don. Od kako je germanski rimski oficir Odoakar svrgao poslednjeg cara u Rimu – uzgred, vizantijski imperator Istočnog rimskog carstva i dalje je vladao u Konstantinopolju pa time i delom jugoistočne Evrope – u prostore bivše Imperije ka zapadu i jugu Evrope počeli su da se doseljavaju germanski narodi sa istoka: delom zato što su na bogatim rimskim teritorijama očekivali bolji život a delom zato što su bežali od hladnoće izazvane tadašnjim klimatskim promenama kao i od kuge koja se širila. U potrazi za novim staništima i Sloveni su iz severoistočne Evrope krenuli na jug i na zapad. Pri tom su najvećim delom zalazili u oblasti koje su već bile gotovo opustele jer su se Germani odselili, tako da nije bilo ni lokalnog stanovništva sa kojima bi morali da se bore za prirodne resurse ili sa kojima bi se mešali. Zato su eto sada u studiji i pronađeni genetski materijali koji pokazuju da kod današnjih istočnih Nemaca oko polovine ili više gena potiče od Slovena. A na osnovu zagrobnih ostataka iz perioda Tirinškog kraljevstva, recimo, pre osvajačkih pohoda Franačke, utvrđeno je da je i do 85 odsto gena bilo slovensko.

Na zapadu današnje Njemačke nije tako?

Kod stanovništva današnje zapadne Nemačke utvrđeno je manje od pet procenata slovenskih gena. Naučnici su ustanovili i da je u srednjem veku postojala prilično jasna prirodna granica širenja Slovena, do današnje srednje Nemačke, koja je išla tokovima reka Labe (Elbe) i Zala (Saal). Kad bi pitali predstavnike Lužičkih Srba, zvanično priznate nacionalne manjine koja se u Nemačkoj zove Zorben (Sorben) i nastanjena je u oblasti Lužice (Lausitz), oni bi uglavnom i rekli da su sve to znali ali na osnovu etimologije odnosno jezika, imena naselja i ljudi. Ono što se nije znalo, međutim, bilo je kako su Sloveni uspeli tako da se prošire a da nisu vodili osvajačke ratove kakve su praktikovala druga plemena poput Huna ili do 9. veka čak nisu imali svoje pismo.

Staroslavensko pismo, glagoljicu, po starogrčkom uzoru smislili su svećenici Ćiril i Metod, rodom iz Soluna, ali iz slavenskog okruženja, da bi omogućili širenje kršćanstva u Veliko-moravskoj kneževini, na teritoriju današnje Češke i Slovačke. Ali šta je tajna uspjeha Slavena?

Naučnici najpre naglašavaju da uspeh ili neuspeh naroda nema veze sa genetikom, čime žele da spreče da se njihova istraživanja zloupotrebljavaju u nacionalističke svrhe ili za rasističku propagandu. Zato ovde i jeste reč o genetskim i arheološkim studijama, gde se do dela saznanja dolazi proučavanjem genetskih materijala a drugi deo spoznaja o našim precima, a time i nama samima, dobijamo analizom arheoloških nalazišta, artefakata u ostacima naselja i grobnica. Iz njih su Johanes Krauze (Johannes Krause) i Joša Grecinger (Joscha Gretzinger) sa Instituta Maks Plank u Lajpcigu, te njihov mnogobrojni tim saradnika izvukli zaključak, kako kažu o putovanjima naših gena. Na taj način, i upravo zbog toga, se govori i o 40 000 hiljada godina balkanske rute, dakle, velikim seobama preko jugoistočne Evrope u pravcu današnje Njemačke. Pa tako, također izuzetno zanimljivo, u genima stanovništva koje danas živi na prostoru Njemačke također nalazimo genetske tragove stanovništva koje je nekad živelo na prostoru današnje Anatolije u Turskoj.

To je nešto za susjednu tursku redakciju ovdje kod nas na WDR-u. Ajde da se vratimo našim Slavenima. Kako su oni uspjeli da se tako prošire?

Pre svega, bili su okupljeni u manjim grupama oko većih porodica a kao plemena nisu bili hijerarhijski organizovani. Takođe, modernim jezikom rečeno, nisu mnogo pažnje pridavali statusnim simbolima; recimo, nošenju nakita ili čak polaganju vrednih predmeta u grobnice svojih mrtvih. Pri obrađivanju zemljišta i alata kao i u domaćinstvu koristili su jednostavne materijale poput gline, retko metale. Živeli su u jednostavnim kućama delom ukopanim u zemlju. Imali su srazmerno puno dece a devojke su udavali u druge porodice, odnosno muškarci su žene uzimali iz drugih porodica ili čak drugih plemena, čime su jačane društvene veze i među samim Slovenima i u čitavim regionima, dok je istovremeno izbegavano širenje oboljenja povezanih sa incestom. Možda i zbog toga, ali i zbog genetskih razlika među samim Slovenima, češka naučnica i učesnica projekta, Zuzana Hofmanova sa Univerziteta u Brnu, ističe da ni seoba Slovena ni njihovo delovanje nikad nisu bili monolitni te da se zato ni danas ne može govoriti o jednom jedinstvenom slovenskom identitetu.