Kako je pčelama u Njemačkoj?. COSMO bosanski/hrvatski/srpski. 19.05.2026. 25:58 Min.. Verfügbar bis 19.05.2027. COSMO. Von Maja Maric.
Kako je pčelama u Njemačkoj?
Stand:
Maja Marić, Filip Slavković, Amir Kamber
Njemačke pčele imaju novog neprijatelja - azijskog stršljena. Koliko su ugrožene? Maja Marić razgovara s profesionalnim pčelarom Miljenom Bobićem o tome koliko je situacija ozbiljna. Više o Svjetskom danu pčela na dan kada je rođen jedan Slovenac saznajemo od Filipa Slavkovića? Koji Slovenac? Klimatske promjene mijenjaju ponašanje pčela i ugrožavaju oprašivanje biljaka od kojih zavisi naša prehrana. Kako ih zaštititi? I može li čovjek, koji je često uzrok problema, biti i dio rješenja?
Već i djeca u školi uče da pčele čine čitav jedan sistem bez kojeg bi naš svakodnevni život izgledao potpuno drugačije. Bez pčela ne bi nestao samo med. Nestao bi i veliki dio hrane koju uzimamo zdravo za gotovo, od jabuka i trešanja do tikvica, badema ili suncokreta. Posljednjih godina mnogo se govorilo o masovnom pomoru pčela. Slike praznih košnica i upozorenja znanstvenika obišle su svijet. I dok statistike danas pokazuju da medonosnih pčela globalno ima više nego prije nekoliko desetljeća, priča je mnogo složenija. No broj košnica nije isto što i zdrav ekosistem.
Povodom Svjetskog dana pčela pitamo: kako danas zapravo žive pčele? Koliko su ugrožene? Što se promijenilo u pčelarstvu? I može li čovjek, koji je često uzrok problema, biti i dio rješenja?
O tome razgovaram s kolegom FIlipom Slavkovićem.
Što je novo u pčelarstvu i zaštiti pčela Filipe?
Već i vrapci na grani znaju da bez pčela, ali i drugih insekata koji oprašuju cvetove, ne bismo mogli da preživimo jer bismo ostali bez brojnih biljaka, voća i povrća ali i žitarica, od kojih zavisi naša ishrana. I zato se pojavljuju stalno novi projekti za zaštitu pčela. Istovremeno pčele dobijaju stalno nove neprijatelje a različite vrste se u Evropi čak sve više nalaze u međusobnoj konkurenciji.
Prije otprilike jedne decenije puno se govorilo o tome da širom svijeta odumiru zajednice pčela…
Taj fenomen i dalje postoji u pojedinim regionima ali se čini da je globalno domaćih pčela odnosno onih koje donose med sve više. Prema zvaničnim procenama Svetske organizacije za ishranu je u 2024. na planeti bilo više od 100 miliona pčelinjih zajednica. Statistika taj broj poredi sa 1990. godinom kada je bilo manje od 70 miliona zajednica pčela na svetu. Broj medonosnih pčela je, dakle, za poslednjih 35 godina porastao za polovinu odnosno rastao skoro za milion godišnje. Pri tom je najpre beležen pad populacije ali je tokom poslednjih 15 godina i pčelara i pčela sve više.
Tu se misli na globalni nivo? Da preciziramo, riječ je samo o medonosnim odnosno domaćim pčelama?
Da. Najviše zajednica medonosnih pčela sada ima u Aziji, više od 45 miliona ili skoro dva puta više nego 1990. I u Južnoj Americi, u regionu tzv. Okeanije između Tihog i Indijskog okeana ili u Africi južno od Sahare, broj pčela je uvećavan delom i po dva do četiri puta. Samo u tri regiona na svetu se broj zajednica medonosnih pčela tokom poslednje tri i po decenije smanjio: u Severnoj Americi, uključujući i Centralnu; u Severnoj Africi; i u Istočnoj Evropi, u koju se računa i naš region.
Koliko vidim za isto to vreme i u Evropi je broj domaćih pčela rastao ali prije svega na jugu i severu?
Jeste. U Nemačkoj, inače, apsolutne cifre nisu značajno rasle ali je povećan broj pčelara-amatera i njihovih pčelinjih zajednica u urbanim zonama. I sve to, kako kažu UN, zahvaljujući Antonu Janši.
Da, Ujedinjene nacije su za Svjetski dan pčela proglasile dan na koji je ovaj Slovenac rođen…
Janša, iz gorenjskog kraja u današnjoj Sloveniji, bio je dvorski pčelar austrijske carice odnosno vladarke habzburške monarhije, Marije Terezije, koji je u Beču vodio školu pčelarstva u okviru koje je objavljivao tekstove i držao obuku širom zemlje. Smatra se da je u uzgajanje pčela prvi uveo košnice koje su mogle da se slažu u blokove, jedna na drugu i jedna pored druge tako da grade kompaktnu celinu. U 2017. godini Slovenija je predložila da se datum rođenja Antona Janše, 20. maj, inače 1734. godine, proglasi za Međunarodni dan pčela i Ujedinjene nacije su to prihvatile.
Dakle, Anton Janša nije baš izmislio košnicu?
Pa nije. U stvaru, u svetskoj onlajn-literaturi o razvoju pčelarstva Janša se praktično ne pominje među onima koji su zaista značajno doprineli razvitku ove oblasti. Drugi stručnjaci, iz Nemačke i Švajcarske, iz Francuske i Sjedinjenih Država, su zaslužni za inovacije koje su suštinski promenile način na koji se pčele uzgajaju. Ali Janša je doista olakšao, recimo, premeštanje košnica radi tzv. ispaše pčela na različitim livadama. U njegovo vreme, tokom 18. veka, došlo se i do mnogih drugih promene u pčelarstvu koje su omogućile efikasnije ali i po prirodu prihvatljivije dobijanje meda.
Znači, pčelarstvo je počelo da se razvija prije 250 do 300 godina?
U modernom smislu, pčelarstvo kao važna poljoprivredna grana počinje da doživljava uspon pre nešto manje od tri veka. Smatra se, međutim, da su ljudi počeli da koriste pčele radi meda pre oko deset hiljada godina. U Severnoj Africi su pronađene posude za čuvanje pčela stare 9.000 godina, na Bliskom istoku su na ostacima posuda starim 7.000 godina pronađeni tragovi pčelinjeg voska dok najstariji sačuvani med datira od pre oko pet i po hiljada godina, pronađen u današnjoj Gruziji.
Ali ljudi hiljadama godina prije naše ere nisu koristili košnice kakve danas poznajemo…
To i jeste bila suština modernizacije pčelarstva: za uzgoj pčela su se koristile najpre čvrste posude, potom su osmišljene košnice ali su one bile neka vrsta pletenih korpi s poklopcem; i svim tim metodama je bilo zajedničko, da je prilikom svakog sakupljanja meda praktično uništavana cela kolonija pčela: svi insekti bi bili dimom izgnani a saće kompletno polomljeno da bi bilo isceđeno.
Pčele u košnici u centru Minhena
Danas su i tehnološka znanja i ekološka svijest toliko napredovali da sem profesionalnih uzgajivača na selima ima sve više i hobi-pčelara u gradskim zonama a obični građani vode računa da u svojim baštama više ne betoniraju velike površine već da sade raznovrsne biljke i cvijeće koje daje nektar.
Uprkos svom napretku i u znanju i u svesti, pčele se suočavaju sa novim opasnostima i izazovima. Problem masovnog umiranja kolonija i dalje je prisutan, mada ne u ovoj meri kao kada je prvi put postao poznat pre nekoliko godina. Uzroci su razni ali se ti pomori među pčelama najviše dešavaju zbog upotrebe pesticida na poljima na kojima rastu žitarice koje pčele potom oprašuju. Pčele pak stradaju i zbog prirodnih neprijatelja, recimo od parazita koji se lakše nastane u kompaktnim i punim košnicama nego u divljim pčelinjim gnezdima. Tako recimo parazitska grinja, srodna gnjidi ili krpelju, napada larve pčela a iz Afrike se ka Evropi polako širi tzv. mala košnična buba, dakle insekt iz roda tvrdokrilaca, koji, kao što mu ime kaže, napada košnice i hrani se takođe larvama.
Gost našeg podcasta Miljen Bobić profesionalni je pčelar i api-terapeut već više od dvadeset godina.
Prije nego što je Bog za sva vremena za čovjekom zatvorio rajska vrata, jedan roj pčela je dobrovoljno izletio s Adamom i Evom da im se nađe u hladnom spoljnjem svijetu. Kao u svakoj priči, ima i ovdje zrnce istine. Tamo gdje su pčele, tamo rajska vrata nisu daleko. Što znači kad pčelama više ne ide dobro, kad pčele ne nalaze okolinu u kojoj mogu da žive, znači da se mi udaljavamo od tih rajskih vrata.
Naravno, sve to treba uzeti simbolično. Mi svjedočimo zadnjih godina da u Europi i takozvanim razvijenim zemljama, Sjedinjenim Američkim Državama, imamo veliki problem sa umiranjem pčela. To znači da smo se mi vrlo udaljili od raja, da smo našu okolinu toliko denaturalizovali da pčela više tu ne može da opstane.
Kao nekada kada su rudari nosili kanarince sa sobom u jamu i kanarinac bi padao mrtav na najmanji znak zemnog gasa. To je rudarima bio znak da što prije napuste jamu i tako se spasu. Tako i nama pčele šalju poruku: "Pogledajte šta radite. Ovo nije dobro". Znači, naš najveći izazov je da preispitamo naš odnos prema prirodi, naš način života i da spasimo pčele i nas same.
A ovdje na zapadu Nemačke, duž Rajne, pojavio se i insekt iz Azije koji napada pčele.
Vespa Velutina odnosno Azijski stršljen je, kako se to stručno kaže, invazivna vrsta. Ovi veliki i vrlo agresivni stršljeni tamnog tela i žutih nogu brzo se rasprostranjuju u ovom delu Evrope nakon što su najpre otkriveni na zapadu Francuske, gde su izgleda stigli u pakovanjima terakota-pločica iz Kine. Prepoznatljivi su po velikim gnezdima, ponekad i po nekoliko metara u prečniku, koja skrivaju visoko u krošnjama krupnog drveća. I sam sam zimus, kada je drvo ostalo bez lišća, video jedno takvo gnezdo u jednom velikom parku ovde u Kelnu. Azijski stršljen je opasan i za čoveka jer ovaj insekt svako približavanje svom gnezdu smatra potencijalnim napadom i odmah napada prvi, pri čemu ubod može da bude bolan a jednom ubodenu osobu potom saleće roj drugih stršljenova. Još mnogo opasniji je po domaće pčele jer se njima hrani i to poput pravog lovca. Azijski stršljen lebdeći pravi zasede ispred ulaza u košnice i ubija pčele još u letu pa i zbog toga, ali i zbog one opasnosti po ljude, treba nadležnoj lokalnoj službi prijaviti svako novo gnezdo koje je uočeno.
Azijski stršljen
Javne službe ili lokalne institucije nisu nadležne samo za mere odbrane od štetočina kada su pčele u pitanju. Recimo, ovdje u Severnoj Rajni Vestfaliji zabranjeno je potpuno betonirati dvorište.
I ne samo betonirati, nego i potpuno zasuti šljunkom. Od pre dve godine je naime u Nordrhein-Westfalen, a u međuvremenu i u još nekim nemačkim saveznim zemljama, zabranjeno da se u dvorištu privatne kuće ili zgrade čitava površina prekrije sitnim kamenom. Takve površine ne samo da doprinose zagrevanju vazduha u gradovima nego i smanjuju biološku raznovrsnosti i praktično uništavaju insekte, među njima posebno pčele. Inače, gradske vlasti ili građanske inicijative idu i dalje pa je tako npr. oko Leverkuzena, duž tzv. "Balkanske trase" što je opšteprihvaćeni naziv za napuštenu prugu između Opladena i Remšajda, počelo sađenje mladog drveća različitih vrsta koje pogoduje pčelama.
Kesica semena za cveće koji pogoduje pčelama
Stručnjaci preporučuju da o pčelama vodimo računa čak i kada sadimo cvijeće na balkonima.
Posebno se ukazuje da ne treba saditi muškatle, na nemačkom Geranien, koje su inače vrlo omiljeno prolećno cveće. Muškatle, a pogotovu one mirisne, se, naime, veštački uzgajaju da budu pune cvetova ali nemaju skoro nikakvu hranljivu vrednost za insekte jer gotovo da ne daju ni nektar ni polen. I to nije problem toliko za domaće odnosno medonosne pčele već pre svega za divlje pčele koje i dalje žive i u našim gradovima a pogotovu u prirodi. U Nemačkoj postoji još oko 500 do 600 vrsta divljih pčela dok ih na planeti sada ima oko 30.000 ali se polovina smatra ugroženim.
