Sve više istupa iz Crkve: što je s hrvatskom zajednicom?

U Njemačkoj danas gotovo svaka druga osoba više ne pripada nijednoj vjerskoj zajednici. Samo tijekom prošle godine, stotine tisuća ljudi istupilo je iz katoličke i protestantske crkve. Razlozi koji se spominju su različiti, od novca i tzv. crkvenog poreza, preko gubitka povjerenja u institucije, pa sve do dubljih društvenih promjena koje već desetljećima mijenjaju odnos prema vjeri. Istovremeno, broj vjernika opada i zbog demografije: stariji umiru, a mlađe generacije ih jednostavno ne zamjenjuju.

No što se događa s onima koji dolaze izvana? Konkretno, s Hrvatima u Njemačkoj, koji dolaze iz društva u kojem je religija i dalje snažno povezana s identitetom, obitelji i tradicijom? Je li vjera nešto što se u dijaspori gubi ili se, naprotiv, transformira u nešto drugo? Je li odlazak iz Crkve u Njemačkoj administrativna odluka ili duboko osobna i duhovna prekretnica?

Kolega Filip Slavković je pregledao podatke o članstvu ali i imovini rimokatoličke i evangelističko-protestantske tj. reformističke kršćanske crkve u Njemačkoj.

Filipe, šta znamo o stanju ovih dvaju tradicionalnih i ubedljivo najvećih verskih zajednica u ovom delu Evrope, kada je o vernicima reč?

Obe crkvene zajednice objavile su pre nedelju dana sopstvene statistike o broju članova i saopštile da je tokom prošle godine ukupno gotovo 660.000 Nemica i Nemaca istupilo iz katoličke ili protestantske crkve. Konkretno je iz članstva u rimokatoličkoj crkvi izašlo 350.000 donedavnih vernika dok je iz evangelističko-reformističke zajednice izašlo 307.000 vernika. U obe crkve, inače, broj istupanja 2025. bio je manji nego godinu dana ranije: kod katolika za nepunih hiljadu a kod protestanata za skoro 15.000; zato crkvena rukovodstva insistiraju da je negativan trend usporen.

Obe velike crkve su, međutim, zapravo ostale bez još više članova jer stariji vernici umiru…

Ukupno je, zapravo, katolička crkva u Nemačkoj ostala bez 550.000 članova, a evangelistička crkva ukupno čak bez 580.000 vernika, jer su, pored onih koji su iz crkve istupili, crkve izgubile i vernike koji su jednostavno preminuli: među katolikinjama i katolicima ih je prošle godine bilo više od 240.000 a među protestantkinjama i protestantima oko 230.000; tako da je ukupno na kraju 2025. katolička crkva imala 19,2 miliona članova, u poređenju sa 19,7 miliona u 2024, a evangelistička 17,4 miliona, u odnosu na 17,9 miliona godinu dana ranije. Time sada samo još 23 odsto ukupnog stanovništva Nemačke zvanično čine katolički vernici dok je reformista nešto više od 20 odsto.

Ili, drugačije gledano, skoro 50 procenata građanki i građana oficijalno ne pripada ni jednoj religiji.

Od oko 83,5 miliona ljudi koliko ih prema statistici živi u Nemačkoj, ukupno je 36,6 učlanjeno u katoličku ili protestantsku hrišćansku zajednicu. Ni među preostalih nepunih 47 miliona Nemaca i Nemica mnogi nisu zvanično vernici tako da se procenjuje da oko polovine stanovništva više ne ispoveda ni jednu veru a manje od 44 procenta su rimokatolički ili evangelistički vernici. Recimo, 1956. godine je 96 odsto stanovnika tadašnje Savezne Republike tj. Zapadne Nemačke bilo ili u katoličkoj ili u protestantskoj zajednici, pri čemu je reformista bilo više i to za dobrih četiri odsto.

Zbog doseljavanja u Nemačkoj raste broj muslimana, kojih sada ima blizu osam procenata, ali i pravoslavnih hrišćana, kojih je oko četiri odsto. To nema uticaj na broj katolika i protestanata kojih je sve manje zbog starenje odnosno odumiranja populacije vernika te udaljavanja ljudi od religije.

Stariji vernici umiru, to je prirodno. Problem za crkve je što ih ne zamenjuju novi vernici. S jedne strane, u katoličkim i evangelističkim porodicama već decenijama se rađa tek jedno do dvoje dece a mlade generacije se često uopšte ne odlučuju za zasnivanje porodice. Ni parovi koji imaju decu sve češće ne učestvuju u tradicionalnim obredima kakvi su krštenje, pričest ili konfirmacija odnosno sveta potvrda, što su npr. u katoličkoj zajednici koraci ka punom prijemu deteta u veru. Među katoličkim vernicima je tako prošle godine zabeleženo 110.000 obreda krštenja dok ih je kod protestanata bilo oko 10.000 više. U suštini, međutim, to pokazuju analize, broj vernika najviše je u padu zbog opšte promene društvene klime i odnosa prema religiji što je proces koji traje/teče već oko šest decenija. Prvi veliki talas izlazaka iz dvaju glavnih hrišćanskih zajednica u Nemačkoj je bio zabeležen između 1968. i 1975. godine, što je bilo vreme velikih omladinskih i levičarskih protesta.

Ko je na to zaboravio ili o tome još nije učio, može na internetu da traga za pojmovima kakvi su „šezdesetosmaši“ ili „studentski pokret“ – i na nemačkom i na srpskom, hrvatskom, bosanskom.

Kritika prema svemu što je tadašnja mlada generacija smatrala nazadnim u mnogome se odrazila i na otklon koji je sve više ljudi imalo prema crkvi u Nemačkoj jer je crkva viđena kao konzervativna brana mirnoj društvenoj revoluciji koju su studenti želeli. Zato zapravo još od tada, evo već čest decenija, godišnje prosečno po više od 300.000 ljudi izađe i iz katoličke i iz evangelističke crkve.

Ali društvene promene nisu jedini ili možda ni najvažniji razlog za istupanja iz crkvi…

Prethodnih decenija je najčešći razlog za izlazak vernika iz crkve bio zapravo novac. U Nemačkoj, članovi verskih zajednica koji zvanično prijave svoju pripadnost nekoj religiji plaćaju tzv. crkveni porez. Taj Kirchensteuer odbija se direktno mesečno od ličnog dohotka i iznosi osam procenata u Bavarskoj i Baden-Viertembergu a devet odsto u svim ostalim saveznim zemljama. Uz one gotovo uobičajene priloge, koje vernici daju svojoj lokalnoj crkvenoj zajednici, trošak na ime vere dostiže i deset odsto mesečne zarade. A to je upravo bila visina poreza na dodatu vrednost kada je uveden u Nemačkoj 1968. Od te pa u narednih 40 godina ovaj Mehrwertsteuer postepeno je podizan do 19 odsto, koliko – osim kod izuzetaka – iznosi i danas. Mnogi su, dakle, izlaskom iz crkve uštedeli onoliko koliku su pri uvođenju PDV-a morali više da plaćaju. Još jedan veliki talas istupanja iz ovih dvaju glavnih crkava zabeležen je kada je početkom devedesetih, posle ujedinjenja Nemačke, za podršku istočnonemačkim regionima uveden solidarni doprinos, Solidaritatszuschlag, od 7,5%. U međuvremenu je taj tzv. Soli smanjen na 5,5 odsto a danas su izuzeci za njegovo plaćanje toliko brojni da ga zapravo plaća samo onih deset odsto zaposlenih sa najvišim primanjima. Međutim, sva ta finansijska opterećenja doprinela su ne samo da vernici izlaze iz crkve već i da mladi ljudi od samog početka uopšte ne navode versku pripadnost da bi izbegli plaćanje crkvenog poreza.

Uprkos tome, ni katolička i evangelistička crkva ne oskudevaju u novcu. Prihodi im zapravo rastu.

I crkve i ekonomisti potvrđuju da su prihodi katoličke i evangelističke crkve u prošloj godini porasli ali ističu da zbog inflacije hrišćanske crkve zapravo moraju da smanjuju troškove. U 2025. su dve velike crkve, za sada još uvek samo prema procenama, zajedno od poreza verovatno uknjižile 12,7 milijardi evra odnosno oko sto miliona evra više nego 2024. Katolička crkva je pri tom dobila 6,7 milijardi a evangelistička šest milijardi, kažu procene. A budžetski planovi za ovu 2026. godinu to potvrđuju. Evangelistička crkva u regionu Porajnja, Rheinland, je već zvanično izračunala da je u prethodnoj godini ubrala 802 miliona evra na ime crkvenog poreza, 57 miliona više nego godinu dana ranije. U Kelnu je, pak, katolička nadbiskupija, koja je druga po veličini u čitavoj Nemačkoj posle one u Minsteru, saopštila da od poreza u tekućoj godini očekuje 674 miliona evra odnosno ukupne prihode od 925 miliona. Pored poreskih prihoda, rimokatolički kler te protestantsko sveštenstvo svake godine od nemačkih saveznih zemalja, s izuzećem Hamburga i Bremena, dobijaju dotacije na osnovu starih crkveno-državnih ugovora. U 2026. te tzv. Alimentierungen iznosiće ukupno 666 miliona evra. Nemačka država subvencioniše i društvene ali i ekonomske aktivnosti katoličke i protestantske crkve jer su crkve u Nemačkoj i organizatorke karitativnih delatnosti ali i poslodavci: vlasnice bolnica i socijalnih ustanova, rukovodioci školama i vrtićima…

Iako je ranije posao pri crkvi važio kao siguran i, u najmanju ruku pristojno plaćen, poslednjih godina crkva trpi sve više kritika kao poslodavac jer ima pravo, koji često i koristi, da raskine ugovor sa zaposlenim ukoliko npr. medicinska sestra u bolnici istupi iz crkve ili se lekar u klinici razvede.

Zakon to pravo daje crkvama što je u brojnim procesima i potvrđeno. Pre pola godine je Savezni ustavni sud potvrdio pravo evangelističke crkve da na konkursu za radno mesto ne prihvati prijavu osoba koje ne pripadaju crkvi. Sud Evropske unije u Luksemburgu je pre nedelju dana u drugom slučaju ipak presudio da izlazak iz članstva u katoličkoj crkvi ne mora da znači da crkva zbog toga može da raskine ugovor sa zaposlenim; i ta evropska presuda treba da obnovi proces u Nemačkoj.

Kritike na račun crkve kao poslodavca nisu i jedine, pa su verovatno zato i samo jedan od brojnih razloga zašto vernici odlučuju da istupe iz katoličke ili protestantske verske zajednice u Nemačkoj.

Decenijama je odbijanje crkve, pre svega katoličke, da prihvati homoseksualne odnose bio jak razlog za mnoge vernike da zvanično ni ne uđu u crkvenu zajednicu, ili da iz nje izađu. Poslednjih godina među tradicionalno nastrojenim evangelističkim vernicima ima onih koji izlaze iz crkve jer smatraju da se ona previše otvorila prema homoseksualnoj odnosno LGBTQ-populaciji. Ali je, kad je katolička crkva u pitanju, jer evangelistička taj problem barem u toj meri ne poznaje, najviše izlazaka iz crkve zbog savesti odnosno moralnih načela zabeleženo u poslednjih 20 godina nakon otkrivanja slučajeva seksualnog zloupotrebljavanja maloletnih vernika od strane sveštenstva. U najnovijem novinarskom istraživanju došlo se do podataka o više od 6.500 žrtava i skoro 3.000 počinilaca. Zvanična istraživanja koje je posle objavljivanja prvih optužbi sprovodila sama crkva do sada su gotovo 3.700 žrtava i skoro 1.700 počinilaca. Pretpostavlja se da ukupan broj slučajeva uveliko prevazilazi i 7.000 a počinioci su identifikovani u svih 27 nemačkih biskupija. Uglavnom je reč o silovanjima i drugim vidovima seksualne iznude koje su katolički sveštenici sprovodili nad dečacima i devojčicama u internatima ili drugim različitim vidovima dečijih crkvenih organizacija najmanje od 1945. do 2010. dakle od kraja Drugog svetskog rata do prvih istraga pokrenutih unutar crkve.

Katolička crkva se toliko nevoljko, do danas, suočava sa ovim zloupotrebama u svojim redovima, a žrtve toliko retko doživljavaju pravdu odnosno obeštećenje, da je to i glavni razlog istupanja iz crkve upravo onim vernicima kojima je moralna vrlina u hrišćanskoj religiji od presudnog značaja.